ملال در صبحگاه
نزدیک به ربع قرن از آغاز پخش برنامههای مستمر صدای آمریکا به زبان فارسی میگذرد؛ اما به نظر میرسد که در این مدت این برنامهها به لحاظ ساختاری و محتوایی تفاوت قابل توجهی با برنامههای ابتدایی آن نکردهاند.
در برنامههای صبحگاهی صدای آمریکا، کمتر میتوان ردی از مخاطبشناسی یافت (عکس: زمانه)
ربع قرن پیش که برنامههای فارسی صدای آمریکا برای ایران پخش میشد، جز چند رادیوی سلطنتطلب و چند رادیوی اپوزیسیون، تعداد رادیوهای فارسیزبان برونمرزی به تعداد انگشتان یک دست بود. بنابراین طبیعی بود که برنامههای صدای آمریکا برای بسیاری از شنوندگان رادیو که در آن زمان به هیچ رسانه دیگری برای دریافت اخبار و اطلاعات غیر از منابع داخلی دسترسی نداشتند، بسیار جالب توجه به نظر برسد.
این جلب توجه اما مرهون عوامل دیگری به جز عوامل سیاسی - اجتماعی هم بود. رادیو بیبیسی که در آن زمان به عنوان تنها مرجع خارجی اخبار و اطلاعات قلمداد میشد، رادیویی بود که اصولاً مخاطبانی مسنتر داشت و در برنامههایش نه تنها کمتر نشانی از سرگرمی بود، بلکه اصولاً صدای جوانی نیز از آن شنیده نمیشد.
اما در مقابل رادیو آمریکا، تنوع و جذابیت بیشتری برای نسل جوان به ویژه با برنامههای موسیقی غربیاش داشت که به مرور از این برنامههای سرگرمکننده، کمتر اثری در جدول پخش آن باقی ماند و در عوض، رادیو بیبیسی پس از وقفه و افتی چندساله در اواخر دهه ۷۰ با جوانگرایی در برنامههای خود، توانست توجه نسل جوان را به خود جلب کند.
در عوض صدای آمریکا به مرور در جای خود باقی ماند و با از راه رسیدن رادیو فردا در قالب خبر+موسیقی نیز به روال سنتی خود ادامه داده است، با آغاز پخش برنامههای تلویزیونی صدای آمریکا نیز رادیو بیش از پیش در سایه قرار گرفت.
یک دختر جوان در حال گوش دادن به رادیو (عکس: راحله عسگریزاده، زمانه)
مشکل اساسیتر صدای آمریکا، چه در برنامههای تلویزیونی و چه در برنامههای رادیوییاش، دوری از ایران است؛ نه به معنای جغرافیایی، بلکه به معنای فرهنگی و روانشناختی آن.
زبان و محتوای این برنامهها برای نسل امروز داخل کشور از جذابیت کمتری برخوردار است و در موارد بسیاری، ناآشنایی تهیهکنندگان و مجریان برنامهها با گرایشهای مخاطبان سبب میشود که این برنامهها بیش از پیش با حضور چهرههای ثابت خود، ملالانگیز و کماثر به نظر بیایند.
در حالی که در برخی نظرسنجیهای داخل کشور صدای آمریکا، همچنان در جایگاه سوم قرار دارد و در برخی دیگر از نظرسنجیهای اینترنتی نیز هنوز مخاطبانی برای خود دارد، اما نباید از یاد برد که اولاً فراوانی مخاطبان رادیوهای برونمرزی در ایران در شرایط عادی هرگز از ۱۲ درصد بالاتر نرفته است.
ثانیاً مخاطب امروز بر خلاف مخاطب ۲۵ سال پیش به رسانههای دیگری نیز برای دستیابی به اخبار و اطلاعات مورد نیاز خود دسترسی دارد.
این در حالی است که صدا و سیمای جمهوری اسلامی نیز در سالهای اخیر، کم و بیش از خواب زمستانی بیدار شده است و هر روز در حال طراحی پاتک تازهای در برابر رسانههای آلترناتیو یا برونمرزی است.
بنابراین صدای آمریکا برای بقا در این میدان تازه، چارهای جز تنوع، نوآوری و برنامهریزی و پویایی و مهمتر از همه مخاطبشناسی اصولی، ندارد؛ امری که به نظر میرسد در این رادیو مدتهاست به محاق فراموشی سپرده شده است.
به منظور بررسی ساختار برنامههای صدای آمریکا به عنوان نمونه برنامه شنبه ۲۶ آبانماه این رادیو را در نظر گرفتهایم.
برنامههای صبحگاهی صدای آمریکایی طعمی شدیداً آمریکایی دارند
از سحرخیزی شما سپاسگزاریم!
برنامه یکساعته رادیو صدای آمریکا در ساعت شش صبح به وقت تهران پخش میشود. برنامه صبحگاهی مورد بررسی شامل: اخبار، گزارشهای خبری، گزارش اقتصادی، گزارش ورزشی، زیر ذرهبین و برنامه زندگی و پیشرفت بود.
اجرای برنامه صبحگاهی بر عهده دو نفر (صنم آذر و پرویز بهادر) گذارده شده است که گوینده زن در این برنامه از نظر صدا، اجرا و تلفظ با مشکلاتی روبهرو بود.
نکاتی که در مورد این برنامه قابل اشاره است، عبارتند از:
- معرفی برنامه فاقد بیلبورد یا معرفینامه رادیویی بود و تنها صدای نوریزاده در معرفی آمده بود.
- اخبار روز شامل شش خبر بود که سه مورد آن به نحوی به آمریکا مربوط میشد.
- در این اخبار هیچ استفادهای از گزارش، مصاحبه یا حتی صدای اصلی به عنوان تکنیکهای ابتدایی برنامهسازی خبری رادیویی نشده بود و تمام متن اخبار را دو مجری زن و مرد «قرائت» میکردند.
- هر چند دقیقه، اعلان رادیویی با عنوان صدای آمریکا میآمد که در یکی گوینده میگوید «از سحرخیزی شما قدردان و سپاسگزاریم!»
- در بخش زیر ذرهبین، عملاً گفتگو و سؤال و جوابی با علیرضا نوریزاده در کار نیست و وی حرفهای خود را بدون این که سؤالی در میانه آن مطرح شود، بیان میکند.
- اولین و دومین گزارش خبری برنامه، متناسب با اولین خبری که برجستهسازی شده، یعنی پاکستان است که حاوی اظهار نظر و صدای چند کارشناس به زبان انگلیسی هم هست.
- در برنامه زندگی و پیشرفت به سؤال یک مخاطب «ویتنامی» درباره Pop Culture یا فرهنگ عامه (پاپ) پاسخ گفته میشود که آشکارا ترجمه و کپیبرداری از برنامه اصلی در VOA است و با کمال تعجب، پاسخی که ارائه میشود آن چنان ناقص و سردستی است که نه تنها پاسخگوی سؤال نیست؛ بلکه ابهامات بیشتری را نیز برمیانگیزد.
- در میانه برنامه، اخبار با عنوان چند خبر پخش میشود که عیناً همان اخبار آغازین هستند.
- پس از این بخش خبری نظرات رسمی دولت آمریکا درباره دستور بازداشت پنج مقام ایرانی توسط اینترپل پخش میشود.
- گزارش نسرین مهدوی خبرنگار صدای آمریکا درباره واکنش آلمان به گزارش البرادعی درباره ایران، تنها گزارش خبری این برنامه است که به ایران میپردازد.
- پس از یک گزارش درباره گردباد در بنگلادش، گزارش اقتصادی که نیمساعت پیش پخش شده بود، بار دیگر تکرار میشود.
- پس از گزارش ورزشی دوم و یک ترانه پاپ، برنامه صبحگاهی با تکرار عناوین اخبار آغازین به پایان میرسد.
با مرور این برنامه میتوان تصور کرد که ساختار برنامه صبحگاهی صدای آمریکا نه تنها کمترین شباهتی با برنامههای صبحگاهی رادیوهای حرفهای و نیمهحرفهای معمول در جهان (که اتفاقاً بیشتر آنها در ایالات متحده مستقر هستند) ندارد؛ بلکه به مراتب عقبماندهتر از برنامههای صبحگاهی شبکههای رادیویی جمهوری اسلامی است که درگیر محدودیتهای بسیاری از قبیل انتخاب موسیقی و آیتمهای مغایر با خط قرمزهای موجود است.
برنامه صبحگاهی هر چند که در ساعات پایانی شب در واشنگتن اجرا میشود، محتاج انرژی، تمپو، جوانگرایی، شادابی و آیتمهای متنوعتر و کوتاهتر است.
صدای آمریکا، در برخی نظرسنجیهای اینترنتی سومین رادیوی فارسیزبان برونمرزی در میان شنوندگان رادیوهای فرامرزی بوده است (عکس: راحله عسگریزاده، زمانه)
ساختِ آمریکا!
آن چنان که قابل انتظار است، بخش بیشتر اخبار و گزارشهای برنامه مورد بررسی معطوف به آمریکا و دولتمردان آمریکایی است. آن چنان که در برجستهسازی اخبار نیز ملاقات قائممقام وزیر امور خارجه آمریکا با پرویز مشرف در صدر اخبار جای گرفته است.
این در حالی است که خبر سوم یعنی هشدار بوش به دولت ایران نیز به همان میزان با اتکا به منبع خبرساز آمریکایی بنا شده است. از مجموع شش خبر این بخش خبری، سه خبر به آمریکا مربوط میشود و خبرسازان آن (پونتهنگرو، بوش) دولتمردان آمریکایی هستند.
در این میان تنها دو خبر رویکردی رخدادمدار دارند و چهار خبر دیگر شخصیتمدار هستند که جورج بوش، رییسجمهور آمریکا با دو خبر در میان شش خبر ارائه شده، جایگاه ویژهای دارد.
علاوه بر این سایر گزارشهای خبری این بخش به طرز کاملاً بارزی «آمریکایی» هستند؛ از اخبار اقتصادی گرفته تا اخبار ورزشی و حتی برنامه زندگی و پیشرفت. همه این آیتمها با ارائه نظرات رسمی دولت آمریکا درباره موضوع قرار گرفتن نام پنج دولتمرد ایرانی در فهرست اولویتهای تعقیب پلیس بینالملل نیز همراه میشوند.
تنها همین اظهار نظر رسمی، گزارش از آلمان، نظرات نوریزاده و خبر هشدار بوش به دولت ایران در این برنامه یکساعته مستقیما بًه ایران و کشور اصلی مخاطبان هدف مربوط میشود.
طعم شدید آمریکایی محتوای برنامههای صدای آمریکا، در حالی که در دیگر رادیوهای دولتی برونمرزی در مقایسه با صدای آمریکا تبلیغ و برجستهسازی دولتمردان خودی با کمیت و کیفیت متفاوتی صورت میگیرد، سبب برانگیخته شدن واکنش دفاعی ناخودآگاه شنونده و فاصله گرفتن او از محتوای سیاسی این برنامهها میشود. به ویژه آن که دولت آمریکا هماکنون در اوج عدم محبوبیت جهانی خود قرار دارد که طبعاً قابل انتظار است که بخش مهمی از شنوندگان بالقوه صدای آمریکا نیز چنین انگارههایی داشته باشند.
بهرهگیری از افراد ثابت با خط مشی سیاسی کاملاً همسو در برنامههای صدای آمریکا به عنوان مصاحبهشونده یا مفسر نیز سبب میشود تا شنونده به مرور از این افراد دلزده شود. آن چنان که صدا و سیمای جمهوری اسلامی تنها از کارشناسان و افراد معتمد خود در برنامههای خبری و سیاسی خود بهره میگیرد که دیدگاههایی کاملاً همسو با سیاستهای تبلیغاتی آن را ارائه میدهند و طبعاً از تأثیرگذاری و همنواسازی مخاطب بیبهره میمانند.
صدای آمریکا در دهه سوم فعالیت خود، در برابر رقبا و مخاطب تازه، چارهای جز بازنگری اساسی در سیاستهای رسانهای و برنامهسازی خود ندارد؛ در غیر این صورت به سرعت محو خواهد شد.
گردانندگان صدای آمریکا با درک چرخه حیات رسانه خود باید به درستی جای خود را تشخیص دهند. این چرخه حیات برنامهسازی شامل مراحل: آغازین، رشد، اوج، اشباع و افول (لوتز، ۱۹۹۵) میشود. مطمئناً با اتکاء به شیوههای برنامهسازی و تولید محتوای قرن بیستمی نمیتوان مخاطب امروزین را پای رادیو نگه داشت.
مخاطبی که از یک برنامه صبحگاهی انتظار درگیری، تعامل، سرعت، پویایی، سرگرمکنندگی، جوانگرایی و آگاهیبخشی را دارد؛ عناصری که کاملاً در این برنامه از یاد رفتهاند.
نظرسنجیهای رسمی، شنوندگان رادیوهای برون مرزی را کمتر از ۱۵ درصد و شنوندگان رادیوهای داخلی را کمتر از ۱۰ درصد برآورد میکنند (عکس: راحله عسگریزاده، زمانه)
ضمیمه: نمونه یک برنامه صبحگاهی (۲۶ آبانماه)
● معرفی (۱:۳۰ - ۰۰)
● اخبار: (۹:۴۰ - ۱:۳۰)
- دیدار قائممقام وزیر خارجه آمریکا با پرویز مشرف
- ارتش پاکستان و طالبان
- هشدار پرزیدنت بوش به ایران
- دیدار پرزیدنت بوش و نخستوزیر ژاپن
- تجمع هواداران حماس در برابر دفتر محمود عباس
- درخواست دبیر کل سازمان ملل از دولتمردان لبنان
● گزارش اقتصادی (۱۲ - ۹:۴۰)
● زیر ذرهبین، علیرضا نوریزاده (۱۶ - ۱۲)
● گزارشی درباره پاکستان (۱۷:۵۰ - ۱۶)
● گزارش ورزشی (۲۰:۴۰ - ۱۷:۵۰)
● دیدار قائممقام وزیر خارجه آمریکا با پرویز مشرف (۲۶:۳۰ - ۲۰:۴۰)
● زندگی و پیشرفت (۳۰ - ۲۶:۳۰)
● اخبار (۳۵ - ۳۰)
● نظرات دولت آمریکا درباره دستور بازداشت پنج مقام ایرانی (۳۹:۳۰ - ۳۵)
● گزارش نسرین مهدوی درباره واکنش آلمان به گزارش البرادعی (۴۲:۵۰ - ۳۹:۳۰)
● گردباد در بنگلادش (۴۶:۵۰ - ۴۲:۵۰)
● گزارش اقتصادی [تکرار] (۴۹:۳۵ - ۴۶:۵۰)
● گزارش ورزشی (۵۲:۵۰ - ۴۹:۳۵)
● آهنگ غربی (۵۷ - ۵۲:۵۰)
● عناوین اخبار (۵۸:۳۰ - ۵۷)
مطالب مرتبط:
چکلیست خودارزیابی گوینده، امید حبیبینیا؛ دوماهنامه «رادیو»، شماره پنج، مرداد ۱۳۸۰، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران
راهنمای رادیوهای محلی، یونسکو ۲۰۰۱
خبرهای داغ، نگاهی به اخبار ۲۰:۳۰ شبکه دوم سیما
رفتارشناسی رسانههای قدیم و جدید
رادیوی دیجیتال در ایران، تیر ۱۳۸۴
ارزش رسانههای فارسی خارج از ایران و روش آنها
مخاطب رسانههای ایران مرداناند
منتشر شده در: زمانه 
| تاریخ انتشار: ۳۰ آبان ۱۳۸۶ |
